Giấc ngủ cô đơn – Nỗi nhớ thương gửi từ bên này vỹ tuyến

Khi có ý định viết cảm nhận về bài hát này, tôi có một chút chần chừ. Đây là một bài hát rất có dính líu đến chính trị mà cụ thể là nó đã được sử dụng và hỗ trợ rất đắc lực trong chiến dịch Chiêu Hồi của Việt Nam Cộng Hòa. Nó đến từ “phía bên kia”, đến từ phía “những người thua cuộc” mà lịch sử thì luôn thuộc về người chiến thắng.

Nhưng tôi hi vọng mình sẽ không liên man đến mức phả vào những lời văn này một chút gì đó thiên vị bên này bên kia. Ta hãy khoan xét đến những đánh giá của thời đại, những cuộc tranh cãi miên man cho bên này hay bên kia. Hãy trung dung và rộng mở để coi bài hát Giấc ngủ cô đơn này chỉ như một tác phẩm nghệ thuật và cùng tận hưởng giá trị của cái đẹp mà 2 tác giả Anh Bằng – Lê Dinh đã cống hiến.

Vì là một bài hát liên quan đến hoàn cảnh chính trị, lịch sử nên tôi muốn điểm lại những nét giản lược để người đọc hiểu hơn về nội dung ca từ. Bài hát ra đời năm 1963 tuy vậy, nội dung của nó lại viết về thời điểm những năm 1954. Thời điểm đó là khi hiệp định Geneve được hai phe ký kết. Kể từ thời khắc hai miền tạm thời đạt được những thỏa thuận nhất định, giới tuyến phân định rõ ràng hai miền được chọn là vỹ tuyến 17. Sự kiện hiệp định Geneve dẫn đến một số thay đổi trong đời sống của hai miền, trong đó liên quan đến những điều bài hát nói đến là những cuộc bỏ quê hương ra Bắc của nhiều đàn ông, thanh niên. Họ vì tác động của phía miền Bắc đã bị thuyết phục và bỏ vợ con, gia đình để ra miền Bắc (về nguyên do rất phức tạp mọi người có thể tìm hiểu thêm).

Bài hát Giấc ngủ cô đơn chính là tâm sự của một người vợ có người chồng đã ra đi về phía bên kia vỹ tuyến.

“Nửa đêm nhớ anh, buồn nghe mưa khóc bên mình
Nửa đêm nhớ anh, tủi thân mi khép mong manh
Ai ngỡ duyên mình.. bẽ bàng lá thắm xa cành
Chim đàn xa tổ tội tình, người chờ người trong lúc tuổi xanh”

Đó là một đêm mưa và người thiếu phụ chẳng thể chợp mắt. Nàng cố gắng khép đôi mi lại đón đợi giấc ngủ nhưng kỳ thực không dễ dàng gì để nàng yên giấc. Làn mi chỉ “khép mong manh” như để hờ, như chờ đợi một điều gì đó. Sự nhớ chung người chồng nơi xa, cộng hưởng bởi tiếng mưa như nỉ non than khóc. Càng nghĩ, nàng càng thấy tủi thân. Chẳng tủi thân sao được khi người chung chăng gối đã cất bước ra đi để mối duyên tình đang đẹp đẽ phải chia lìa, “bẽ bàng lá thắm xa cành”. Hình ảnh người chồng rời bỏ quê hương, gia đình như thể con chim bỏ xa tổ ấm của mình. Chỉ còn lại nơi phòng không đơn chiếc người vợ trẻ ngày đêm ngóng trông và dành của tuổi thanh xuân để chờ đợi.

Phần đầu nhẹ nhàng vậy thôi nhưng nỗi nhớ nhung, buồn thương nghe thật nghẹn ngào, giai điệu êm êm nhưng nghe như tiếng nức nỡ khiến cho người nghe như rung cảm cùng những tâm tư của người thiếu phụ.

Phần tiếp theo, tác giả nâng cấp cảm xúc của người thiếu phụ lên cao hơn. Nếu ở phần đầu đó chỉ là nỗi nhớ nói không thành lời thì đến phần sau, nỗi nhớ ấy đã thúc đẩy cả hành động:

“Gọi anh giữa đêm, sầu thương tay đứt ruột mềm
Gọi anh giữa đêm, khổ đau như xé con tim
Nghe gió qua thềm, ngỡ ngàng chân bước đi tìm,
Nghiêng mình qua cửa im lìm, trời lạnh lùng như gợi buồn thêm”

Phải là nỗi nhớ cồn cào lắm thì người ta mới gọi lên thành tiếng. Người phụ nữ ấy không thể kiềm được lòng mình nữa mà cất tiếng giữa đêm. Khi nhớ thương chẳng thể nằm yên trong buồng tim, nỗi nhớ ấy làm dậy lên biết bao nhiêu sầu khổ và đau đớn tựa như một phần thân thể thị đả thương, như là “tay đứt ruột mềm”, như là “xé con tim”. Dù biết người đi chẳng thể quay lại một sớm một chiều nhưng người ở đây vẫn ngóng trông không sót một giây phút nào. Dù chỉ là một chút gió làm lay động bên ngoài cũng khiến nàng giật mình tưởng là bước chân của người quay về nên vội vàng đi tìm kiếm, ai ngờ nhận ra mọi thứ vẫn chỉ là thinh không. Xung quanh nàng mọi thứ tĩnh mịch nhưng lòng nặng lại thêm buồn, thêm đau.

“Anh, người bên vĩ tuyến, xin nhớ quay về..
khung trời miền Nam sống trong tình thương
Nghe chăng tiếng mưa rơi,
như xót thương người.. vùi chôn sắc hương cuộc đời”

Những câu hát trên trong phần điệp khúc thường được sửa lại để cho tránh đi tính chất chính trị trong đó. Đến đây, tác giả mới tiết lộ lý do cho sự nhớ nhung “như xé con tim” nơi người thiếu phụ. Hóa ra, chồng nàng đang ở “bên vĩ tuyến”. Chàng đã ra đi để lại mình nàng nơi đây. Giai điệu đoạn điệp khúc dâng cao mạnh mẽ, da diết gửi đến lời nhắn nhủ của nàng: “Xin nhớ quay về”. Người đã lầm lỡ ra đi xin hãy quay lại nơi miền Nam với biết ban thân ái, nơi những người chàng yêu thương đang ngóng đợi. Và ở phía đó, chàng  hãy nghĩ đến những lúc canh tàn đêm vắng, những đêm mưa rơi buốt giá mà thương xót cho một phận người vì chữ yêu thương, nghĩa phu thê vẫn mòn mỏi chờ đợi trong đau xót. Người phụ nữ đó ngỡ như đã chôn vùi tất cả mọi niềm vui sống nàng có và dành hết tâm can ngóng đợi. Chuyến đi này chẳng phải là sẽ tất có chuyến quay về. Nhiều người đã ra đi nhưng vì nhiều lý do mãi chẳng quay lại cho nên người phụ nữ trong bài hát ngoài đợi chờ ra còn biết bao nhiêu lo lắng, sợ hãi và kể cả là nỗi đợi chờ thì cũng là một nỗi đợi chờ có phần vô vọng.

Phần cuối của bài hát, tác giả thay lời người vợ nhắn nhủ tâm tình đôi điều rằng:

“Về đây với nhau, đừng cho duyên thắm phai màu
Đã yêu mến nhau, đừng gieo cay đắng cho nhau
Anh nhớ đêm nay.. có người em gái thơ ngây,
môi hồng nức nở canh dài, bàng hoàng vì trong mộng chờ ai (Bàng hoàng vì giấc ngủ cô đơn.)”

Một lần nữa, lời khẩn cầu người quay về lại thêm dạt dào tha thiết hơn nữa. Đó là quay về vì nàng biết chàng vẫn còn giữ sự trân trọng đối với mối duyên tình này, nếu đã có sự trân trọng như thế thì đừng để cho nó phai nhạt đi theo thời gian, theo khoảng cách nữa. Cũng bởi vì còn tình yêu thương nên chàng đừng đi theo con đường lầm lỡ nữa, đừng tự biến đôi lứa yêu nhau thành những người ở hai đầu chiến tuyến nữa. Hãy quay về để mối duyên được đoàn tụ vì người vợ của chàng ngay lúc này cũng chỉ biết nức nở trong đêm, cũng chỉ biết đợi chờ kể cả trong giấc mộng.

Bài hát được sử dụng trong chiến dịch Chiêu Hồi nên nó không chỉ đơn thuẩn để nói lên tâm sự của con người, nó còn là một lời khẩn cầu đầy tính thuyết phục và da diết. Phải vậy cho nên hàng chục nghìn người từ phía bên kia vỹ tuyến đã quay trở về chính nhờ những bài hát được sử dụng trong Chiêu Hồi. (Ngoài Giấc ngủ cô đơn còn 1 số bài khác rất nổi tiếng nữa như Ngày về, Chuyến đò vỹ tuyến, Về đây anh v.v.v….).

Khi phân tích xong bài này, tôi lại nhớ đến bài Huế Buồn, một sáng tác của Lê Dinh, một trong hai tác giả của Giấc ngủ cô đơn. Về ca từ bài hát, Huế Buồn có nhiều nét tương đồng về cách sử dụng vần điệu và một số hình ảnh tiêu biểu để gợi tả nỗi nhớ: “Chim xa đàn”, “Xé nát buồng tim bé bỏng”, “Chiếc lá xa cành”, v.v.v… Cả hai đều là những tuyệt phẩm, tuy nhiên khác với Huế Buồn, Giấc ngủ cô đơn lại có thêm những câu hát biểu thị sự khẩn nài mãnh liệt để thuyết phục người quay trở về. Cũng là điều hợp lý vì đây là một công cụ phục vụ cho chiến dịch Chiêu Hồi mà.

 

Site Footer

Copyright by ThangSonDoan. All posts are freely shareable with the backlink to the original.