Tơ tằm – Duyên tơ tằm suốt đời mang theo

Phân tích #3: TƠ TẰM (Huỳnh Ngọc Đông)
Từ xa xưa, nghề trồng dâu nuôi tằm đã gắn bó với đời sống của dân Việt và lưu truyền từ đời này qua đời khác. Ấy vậy mà trong ca dao, dân ca ta thường bắt gặp nhiều câu nói về con tằm, nong tơ.
 
“Đã sinh ra kiếp con tằm
Không vương tơ nữa cũng phải nằm với tơ”
 
Với hai câu thơ trên, tùy theo tình huống có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau, một trong số đó là nói về số kiếp của những người làm cha, làm mẹ. Cha mẹ nặng nhọc sinh ra con cái, ấy vậy đâu phải là đoạn được thiên chức, cả cuộc đời dài dằng dẵng về sau cho đến khi nhắm mắt xuống tay, số kiếp của họ vẫn còn phải gắn chặt mãi với cuộc đời của con cái. Chả khác nào kiếp con tằm kia, đã hết vương tơ rồi, hết trách nhiệm rồi vẫn phải “nằm” mãi trong nong tơ, đâu thể hết nợ hết nần.
 
Đó là lý do vì sao trong bài hát của nhạc sỹ Huỳnh Ngọc Đông viết về mối quan hệ mẹ con lại có tựa là Tơ Tằm. Rất nhiều người khi nghe hết bài hát vẫn không thể hiểu vì sao lại có tựa như thế. Những dòng trên có thể phần nào giúp lý giải nguyên do.
 
“Chiều nay ra bờ sông vắng
Thấy con chuồn chuồn bay về
Chuồn chuồn đưa tin báo
Mai này về chốn xưa
(Con chuồn chuồn bay về
Quay lại bờ bến xưa)”
 
Mở đầu bài hát là những câu từ mang tính chất ước lệ. Đó là một buổi chiều vắng lặng và có một người bước ra bờ sông. Chẳng cần phải có thêm thông tin gì khác, chính giai điệu, từ ngữ cho ta biết lúc đó tâm trạng của người đang đứng trên bờ sông là một nỗi buồn. Người nhìn thấy những cánh chuồn chuồn bay về.
 
Chuồn chuồn, khi có bão ở miền này thường hay bay đến vùng khác để di trú, đến khi bão qua nó lại bay về. Ở đây, nó là hình ảnh của một cuộc ghé thăm đột xuất và ngắn ngủi, sau đó sẽ là cuộc chia xa, về đến nơi nó đi.
 
Người đang đứng ở bến sông chính là một cô gái, mà những câu hát sau sẽ làm chúng ta sẽ hiểu rõ hơn:
 
“Ngày xưa khi còn con gái
Ước mơ được cùng theo người
Giờ đành ôm mong nhớ
Thương mẹ già xứ xa
(Mơ được cùng theo người
Thương mẹ già xứ xa) “
 
Hóa ra người đứng ở bên sông chính là một người con gái theo chồng về xứ xa. Tại nơi cách xa cố hương, nàng buồn nỗi buồn li hương, xa gia đình. Con chuồn chuồn nó có đến rồi đi, ít ra nó cũng có thể quay lại cố hương dù cuộc sống của nó cũng bấp bênh, nay đây mai đó phụ thuộc vào biến động bão lũ. Ấy thế nàng lại phải gắn cuộc đời mình nơi đây. Ở đây có một chút tủi thân nơi cô gái.
 
Cô gái ấy khi xưa đem lòng yêu thương một chàng trai. Và với những suy nghĩ ngây thơ, khi ấy cô chỉ muốn được nên duyên với chàng và nguyện đi theo chàng về miền xa. Nàng lúc đó vô tư chẳng hình dung gì về cuộc sống sau này khi không còn ở bên cạch mẹ nàng. Mẹ tóc ngày một bạc thêm. Đến lúc này nàng lại mong nhớ khôn nguôi. Có thể nàng có một chút ăn năn vì quyết định của mình, tuy nhiên mọi sự đã rồi biết làm sao, nàng chỉ còn biết giữ trọn trong lòng mình niềm mong nhớ. Ở đây tác giả dùng chữ “ôm” rất đặc sắc.
 
“Ngày em đi trời đang bão giông
Ngày em đi còn ai ngóng trông
Để cho mẹ trách bỏ đi xa
Tháng năm dài nhớ mẹ thương cha
Trách gì nhau đời mình con gái
Con như mẹ trách thì trách ai”
 
Ngày cô lên xe hoa là một ngày bão nổi, chẳng biết đó là bão của thiên nhiên hay bão của lòng người nữa. Khi ngoảnh mặt cất bước theo chồng, cô mới cảm thấy thực sự lưu luyến dâng tràn, cô tự hỏi liệu khi xa vắng ai sẽ nhớ đến cô. Mẹ cha cô có nhớ đến cô hay không?
 
Những câu hát trong bài hát này khá súc tích và đậm chất tự sự. Chỉ với câu “Để cho mẹ trách bỏ đi xa”, tác giả bật mí thêm về mối bất đồng của người mẹ với quyết định theo chồng của nàng. Cuộc hôn nhân do nàng quyết tuy vậy đó chẳng phải là điều mẹ muốn. Đến ngày cô gái ra đi, người mẹ lánh đi nơi khác. Cô gái tự hỏi phải chăng là do mẹ trách cô nên mẹ mới không thèm tiễn biệt. Tuy nhiên, tấm lòng của mẹ cha đâu thể nhỏ nhen đến thế. Có thể trước đó mẹ cô có trách, nhưng sự trách cứ cũng vì quá yêu thương. Làm thân cha mẹ ai lại muốn con mình đi tha phương, khuất mặt, khuất hình. Chốn xa xôi rủi ốm đau bệnh tật chồng ruồng bỏ ai ở bên mà chăm lo. Có câu ca dao rằng:
“Má ơi đừng gả con xa
Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu”.
Ngày người con ra đi, người mẹ phải “bỏ đi xa”, nhưng chẳng ai lại không hiểu rằng đó là bởi vì lòng thương con không khiến bà không thể chịu được cảnh chia lìa. Cảm giác đó như đứt đoạn ruột của chính mình.
Nhưng phận thuyền theo bến, phận gái theo chồng, xưa nay là người phụ nữ mấy ai quyết định được bến đỗ của cuộc đời. Họ đâu có quyền gì trong xã hội thời đó đâu. Vậy nên chung quy lại, cho dù là cô gái hay người mẹ, cũng đều là nữ giới, cũng đều phải trọn tam tòng tứ đức, vậy thì ai có thể trách ai được đây chứ?
“Trách gì nhau đời mình con gái
Con như mẹ trách thì trách ai”
Tình mẫu tử chẳng thể vì một lần sang đò mà đứt đoạn, sau cùng tất cả cũng chỉ là hai chữ “duyên phận” định đoạt cả mà thôi.
 
Phần tiếp theo, nối tiếp mạch kể chuyện, tác giả kể lại lần về thăm quê hương của người con gái xứ xa:
 
“Ngày về thăm mẹ ra đón em
Màu thời gian bạc trên tóc xanh
Khóc cho nhiều để rồi như không
Nhớ thương hoài bóng mẹ bên sông
(Chút trầu cau giờ thì đã héo
Duyên tơ tằm suốt đời mang theo)”
 
Nếu ngày ra đi mẹ “trách bỏ đi xa” thì ngày về chính mẹ là người ngóng đợi để “ra đón em”. Người mẹ đó như đã nói, trách làm sao mà trách được, kể cả con có dại thì cái cũng phải mang. Suốt mấy năm trời xa con mẹ cứ ngóng đợi hoài bên sông chờ ngày con trở về như chờ cánh chuồn chuồn trú bão. Đợi chờ hoài mà bóng con nào đâu thấy để mái tóc bạc theo thời gian. Những hình ảnh đó ta đâu hiếm gặp trong vô vàn câu ca dao, bài dân ca.
 
Một trong những đặc trưng của miền Tây là vùng sông nước. Bởi thế trong các câu hát hình ảnh con sông thường xuất hiện như là nhân chứng cho những cuộc chia ly. Ngày xưa di chuyển cũng chỉ bằng thuyền trên sông, bởi thế rước dây cũng là rước bằng thuyền hoa. Con sông như chứng kiến những cuộc chia ly, những chuyện tình không thành và cả hình ảnh những người mẹ vì nhớ thương con ở xa mà cứ ngóng đợi.
 
“Chút trầu cau giờ thì đã héo
Duyên tớ tằm suốt đời mang theo”
 
Hai câu hát này ẩn chưa hai hình ảnh ước lệ sâu sắc. Chút trầu cau là duyên tình của cô gái đã “héo”, tác giả ngụ ý rằng tình cảm vợ chồng, cuộc sống hôn nhân bây giờ chẳng còn như xưa nữa. Ta gặp lại hình ảnh trầu cau như vậy trong bài Tân cổ Lá trầu xanh nổi tiếng:
“Anh hứa với em khi mình nên duyên nên nợ
thì một miếng trầu xanh cũng nên vợ nên chồng
Cau thắm trầu xanh sẽ thêm đượm thêm nồng”
 
Xâu chuỗi lại, chuyến về thăm quê nhà của cô cũng đâu khác gì con chuồn chuồn đi tránh bão đâu. Có thể cô về đây để tránh tai ương đang chờ đợi ở phía nhà chồng.
 
Người ta thường bảo con gái khi lấy chồng rồi thì đổi họ, trở thành con cái nhà người ta. Đó chỉ là từ phía người con mà nhìn. Còn về phía cha mẹ đâu thể dứt được sự lo lắng, tình thương, thậm chi đến suốt cả cuộc đời họ vẫn còn đau đấu lo lắng. “Duyên tơ tằm” ở đây là cái phận của người làm mẹ đối với con cái, phận đó như đã an bài, và sẽ theo những người làm mẹ đến suốt cả cuộc đời. Như con tằm kia, dù đã hết khả năng nhả tơ rồi thì nó vẫn còn nặng bụng trong nong tơ.
 
Những câu cuối bài hát thấm thía một nỗi nhớ thương của cô gái sau chuyến về thăm quê ấy:
 
“Chiều chiều ra bờ sông vắng, ai chờ
Chuồn chuồn bay về nơi ấy, nhớ mong
Kỷ niệm xưa thời con gái mơ mộng
Giờ đành ôm niềm thương nhớ mẹ cha”
 
Nếu ở phần đầu là “chiều nay ra bờ sông vắng” thì đến đoạn này đã chuyển thành “chiều chiều”. Chiều chiều là diễn tả một thói quen lặp đi lặp lại.
“Chiều chiều ra đứng cửa sau
Trông về quê mẹ mịt mờ khói sương”
Cô gái vẫn hàng ngày ra bời sông để vọng tưởng về chốn xa nơi người mẹ đang ngóng đợi. Dù là ở bên bờ sông nhưng sông này đâu phải là sông kia, hai người vẫn cách biệt nhau. Những cách chuồn chuồn qua mùa bão lại quay về nơi chốn cũ làm cho cô gái động lòng nhớ mong. Người con gái đấy giờ đây chỉ còn biết nhớ lại thời gian trước như những kỷ niệm trong tim, vậy là cho dù đến hết cuộc đời này, cô vẫn ôm nặng nỗi niềm mong nhớ quê hương, nhớ mẹ nhớ cha.
 
Bài hát tuy câu từ giản dị nhưng lại bao chứa nhiều hình ảnh ẩn dụ đẹp. Hình ảnh người con gái và người mẹ đều đáng thương cảm, gợi lên biết bao nổi buồn. Bài hát với âm hưởng dân ca nam bộ không thể phù hợp hơn để diễn tả nội dung và tác giả rất khôn khéo trong việc ứng dụng những hình tượng, câu từ gần gữi với dân ca Nam Bộ tạo nên một nhạc phẩm xuất sắc.
 
Tơ tằm là một trong những bài hát mà mình rất yêu thích. Đối với mình ngoài những bài hát về Huế do Như Quỳnh thể, những bài hát mang âm hưởng dân ca Nam Bộ cũng không kém phần sâu sắc, lắng đọng và thành công. Với chất giọng không quá “sến”, “sệt” lại đóng góp những cách xử lý mới, chị Như tạo được một nét khác biệt làm người ta nhớ mãi khi hát những ca khúc Nam Bộ ấy.
 
– Tái bút:
Về ý tưởng của bài hát, có chút tương đồng với bài hát Thân Phận Con Gái như sau:
“Làm thân con gái ai muốn lấy chồng xa
để mẹ cha nhớ thương bao giờ
nhưng duyên nợ trời đã ban cho
gần hay xa lòng ta cũng mong ước
được một người hết dạ yêu thương
rồi duyên đưa đến em lấy phải chồng xa
nửa dạ thương mến mang theo người
nửa ngậm ngùi gửi lại quê hương
thương mẹ cha ngày đêm luôn mong nhớ
ở bên này con cũng dạ buồn thiu
chiều chiều ra đứng cửa sau
trông về quê mẹ mịt mờ khói sương
rồi mai con có trở về thăm cha mẹ già
dăm ba ngày rồi con cũng đi
buồn thân con gái chưa báo hiếu mẹ cha
giờ lại xa cách nơi quê nhà
cha mẹ già nhờ đàn em lo
cầu mong sao trời cao không giông gió
để mẹ cha già mãi còn bên con”

Site Footer

Copyright by ThangSonDoan. All posts are freely shareable with the backlink to the original.